Doğru bir sağlık haberi; konuda yetkin ve doğrulanmış bir kaynağa dayanır, bulguyu hangi aşamada olduğunu söyleyerek ve abartmadan aktarır, sayıyı bağlamıyla verir, hastanın mahremiyetini korur ve başlığı metnin taşıyabileceğinden büyük kurmaz. Sağlık Bakanlığı'nın 2025 Sağlık Haberciliği Kılavuzu bu ilkeleri dört başlıkta toplar: zarar vermeme, doğruluk, saygı ve adalet.
Sağlık Haberciliği Kılavuzu nedir, kimin için yazıldı?
Kılavuz, Sağlık Bakanlığı Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü tarafından 25 Şubat 2025'te yayımlandı. Editörleri Doç. Dr. Muhammed Atak ve Prof. Dr. Erkan Yüksel. Akademisyenler, medya mensupları ve sağlık sektörü temsilcilerinin katkısıyla hazırlandı; ücretsiz ve Bakanlığın sitesinden indirilebiliyor.
Yazar kurulunda yer aldım. Bu yazıda kılavuzun ilkelerini, sahada en çok karşılaşılan altı soru üzerinden özetliyorum. Kılavuz gazeteciler için yazıldı. Ama hastanelerin iletişim ekipleri, basın bülteni hazırlayan danışmanlar ve muhabirle konuşan hekimler de aynı metinden yararlanabilir. Çünkü muhabirin masasına gelen her bülten, eninde sonunda bu ölçütlerle okunuyor.
Kaynak nasıl doğrulanır?
Kılavuzun ilk uyarısı açık: Doğru haber toplamanın ilk şartı doğru kaynağa başvurmaktır (s. 11). Kılavuz bunun için "10 soruda haber kaynağı denetimi" önerir (s. 12). En işe yarayan dördü şunlar:
- Kaynağın uzmanlık alanı haber konusuyla ilişkili mi?
- İddianın bilimsel kanıtı var mı, bu kanıt güvenilir mi?
- Söylenenler reklam unsuru taşıyor mu?
- Söylenenler halkın anlayabileceği nitelikte mi?
İki ilke daha öne çıkıyor. Birincisi çapraz kontrol: Şüpheli bulunan her bilgi farklı kaynaklardan teyit edilmeli. "Yeni buluş", "kesin çözüm" gibi sunulan bir tedavi söz konusuysa, farklı bilim insanlarının görüşü alınmalı ya da iddia başlığa çıkarılmadan metin içinde "iddia" olarak verilmeli (s. 12). İkincisi bir uyarı: Bilim dünyasıyla paylaşılmadan doğrudan medyaya getirilen iddialar tartışmalı olabilir.
Kılavuzun bir cümlesi muhabirin sorumluluğunu netleştiriyor: Eksik bilginin sorumlusu kaynak değil, doğru kaynağa ulaşamayan muhabirdir. Bilgi tamamlanamıyorsa, bu durum haberde açıkça belirtilmelidir (s. 12).
"Mucize" ve "çığır açan" neden kullanılmaz?
Kılavuz bu konuya ayrı bir başlık ayırıyor. "Mucize tedavi" ya da bir buluşla hastalığın "tarihe karışması" gibi ifadeler gerçekçi değildir. Bu dil hastalara ve yakınlarına sahte umut verir; kılavuz bunu "umut tacirliği" olarak adlandırır (s. 40). Yeni tedavi haberlerinde "ilk", "tek", "en iyi", "en etkili" gibi nitelemelere özen gösterilmesi, "kesin çözüm" ve "mucize" ifadelerine şüpheyle yaklaşılması istenir (s. 60). "İlk" ve "yeni" iddiası ancak kanıtıyla, yani çalışmanın nerede yayımlandığı belirtilerek kullanılabilir (s. 55).
Türkiye Gazeteciler Cemiyeti'nin bildirgesi de aynı yönde: Sağlık konusunda sansasyondan kaçınılmalı, tıbbi araştırmalar kesinleşmiş sonuçlar gibi yayımlanmamalıdır. Kılavuz bu maddeleri aktarır (s. 48).
Özel hastanelerin ve hekimlerin iletişim ekipleri için bu bir üslup tercihi değil, mevzuat konusu. 12 Kasım 2025 tarihli Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik, bilimsel ve klinik olarak kanıtlanmamış yöntemlerle hastalıkların tedavi edildiğine dair ifadeleri yasaklıyor (md. 5/1-ç).
İstatistik nasıl okunur: göreli risk mi, mutlak risk mi?
Kılavuz bilimsel araştırma haberleri için uzun bir soru listesi verir (s. 58-59). Araştırmayı kim yaptı, kim finanse etti? Araştırma tamamlandı mı, yoksa bir fazı mı? Örneklem kim? Sonuçlar akademik camiada yayımlandı ya da sunuldu mu? Listenin bir sorusu da şu: "Göreceli riskler neler olabilir?"
Bu sorunun neden önemli olduğunu varsayımsal bir örnekle göstereyim. Bir ilacın bir hastalık riskini "yüzde 50 azalttığı" söylensin. Kulağa büyük geliyor. Ama riskin bin kişide ikiden bin kişide bire indiğini düşünün. Göreli azalma gerçekten yüzde 50. Mutlak azalma ise binde bir. İkisi de doğru; yalnızca birini vermek okuru yanıltır. ABD'deki Sağlık Gazetecileri Derneği (AHCJ) bu yüzden mutlak riskin, mümkün olan her durumda göreli riskle birlikte verilmesini ister.
Kılavuz sayıların okunur hale getirilmesini de önerir: "348 kişilik örneklemin %28'i" yerine "348 kişiden 94'ü (%28)" demek gibi (s. 59). Kılavuzun aktardığı eleştiriler arasında, tedavinin etkisini abartacak veri ve istatistik kullanımı da açıkça sayılır (s. 41). Yönetmelik de araştırma sonuçlarının ve istatistiki verilerin gerçekte olduğundan farklı sonuç doğuracak biçimde sunulmasını yasaklar (md. 5/1-ğ).
Hasta mahremiyeti nerede başlar?
Kılavuz mahremiyeti "saygı" ilkesi altında ele alır (s. 46-47). Hastane odaları özel mekândır. Yetkililerin, hastaların ya da yakınlarının izni olmadan hastanede hiçbir yolla ses ve görüntü alınmamalıdır. Kişilerin hastalık bilgisi izinsiz kullanılmamalı, haber niteliğini aşan kişisel bilgiye yer verilmemelidir. Ses ve görüntünün nasıl kullanılacağı kişiye anlatılmalı, onayı alınmalıdır. Ve önemli bir ölçüt: "Kamunun merakını gidermek" özel hayata müdahale için yeterli gerekçe sayılmaz.
Kurumlar için çerçeve daha da sıkı. Yönetmelik tanıtım ve bilgilendirmeyi Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'na ve Hasta Hakları Yönetmeliği'ne bağlıyor (md. 6). Hastaya ait görsel ancak açık rızayla kullanılabilir; hasta görseli önceden görme hakkına sahiptir ve iznini her zaman geri çekebilir (md. 7/1-b, c).
Uzman nasıl seçilir?
Kılavuzun örneği öğretici: Bir salgın haberinde görüşüne başvurulan hekimin yalnızca "doktor" olması yeterli değildir. Virüsün akciğerlere etkisi anlatılıyorsa, göğüs hastalıkları ya da enfeksiyon hastalıkları alanından bir hekim haberin güvenilirliğini artırır (s. 11). Kaynak hakkında alanıyla ilgili bir şaibe olmamalı, konuda bilimsel çalışması bulunmalıdır.
Doğruluk ilkesi iki uyarı daha ekler (s. 46): Birden çok uzmanın görüşüne başvurmaktan çekinilmemeli. Kaynak ile haber konusu arasında ticari bağlantı olabileceği de göz önünde tutulmalı. Kılavuzun "ideal sağlık yayıncılığı" önerileri, gerektiğinde meslek odalarına, tıp derneklerine ve Sağlık Bakanlığı'na danışılmasını öğütler (s. 81).
Başlık metni taşıyabiliyor mu?
Kılavuza göre başlık okuru habere çağırmalı, ama haberin içeriğini yansıtmalı, yorumsuz ve nesnel olmalıdır. Başlık haberin değerini ne abartmalı ne düşürmelidir (s. 39). Eleştirilerin ortak adları da sayılır: çarpıtılmış başlık, abartılı sunum, magazinleştirme, sansasyon.
Kılavuzun sonundaki kontrol listesi bunu tek soruya indirir: "Haber başlığıyla haber metni uyumlu mudur?" (s. 84). Pratik bir test önerebilirim: Başlığı yazdıktan sonra yalnızca ilk paragrafı okuyun. Başlıktaki iddiayı ilk paragraf kanıtlamıyorsa, başlık fazla büyüktür.
Hastane basın bülteni yazan ekipler bundan ne çıkarmalı?
Kılavuz kurumsal haberleri ayrı ele alır ve şunu söyler: Basın bültenlerinin "aynen" ya da "denetlenmeden" yayımlanması istenmeyen sonuçlar doğurabilir; bültenler mutlaka gözden geçirilmelidir (s. 56). Kaynağın söylediğini sorgulamadan yazmayı ise "stenograf habercilik" diye adlandırır (s. 82).
Bunun iletişim ekibine söylediği şey açık: Muhabir bülteninizi sorgulayacak. Sorgulamaya dayanıklı bir bülten yazmak sizin işiniz. Kılavuzdan ve yönetmelikten türettiğim kısa bir ön kontrol:
- Bulgunun aşaması yazılı mı? Yayımlanmış makale mi, kongre bildirisi mi, ön sonuç mu?
- Sayılar mutlak değerle birlikte mi verildi?
- Konuşan hekim bu konunun hekimi mi?
- Metinde ürün, cihaz ya da marka tanıtımı var mı? (Yönetmelik md. 5/1-h)
- Okuru belirli bir hekime ya da kuruma yönlendiren bir cümle var mı? (md. 5/1-f)
- Hasta görseli ya da hikâyesi varsa, açık rıza belgesi dosyada mı?
- Başlık, ilk paragrafın kanıtlayabileceği kadar mı?
Kılavuzun kapanış cümlelerinden biri bu işin özetidir: Sağlık iletişiminin gücünü artırmak ve toplumun doğru bilgiye erişimini sağlamak ortak sorumluluktur.
Kurumunuzda bu ilkeler üzerine bir iç eğitim ya da bülten süreçleriniz için danışmanlık planlıyorsanız asumanugurtv@gmail.com adresinden yazabilirsiniz.